درباره دکتر زریاب خویی

مفاخر علمی خوی

دکتر عباس زریاب‌خویی

دکتر عباس زریاب خوئی در سال 1297 شمسی در شهر خوی، از شهرهای آذربایجان غربی به دنیا آمد. سال‌های کودکی او مصادف با دوران متلاطم در تاریخ کشورمان بود. انقلاب اکتبر1917سبب شده بود که سربازان روسیه تزاری که از مدتها پیش برای پیشبرد مقاصد استعماری آن دولت و برای از میان بردن نهضت مشروطیت به ایران آمده بودند، از شهرهای شمالی و شمال غربی کشور خارج شوند. این سربازان به هنگام خروج در شهرها، بازارها و کاروانسراها را آتش زده بودند و زادگاه زریاب نیز از این خشونت و بی رحمی در امان نماند.

از همان اوان کودکی استعداد و حافظه نیرومند زریاب موجب حیرت دوستان و همکلاسی‌هایش شده بود. وی پس از پایان دوره اول دبیرستان به علت عدم امکان ادامه تحصیل در خوی ناگزیر به ترک تحصیل کرد ولی به فراگیری عربی و علوم دینی پرداخت و مدتی برای ادامه تحصیل به قم رفت.

در کارنامه دکتر زریاب اقامت پنج ساله در دانشگاه‌های آلمان و تحصیل و تحقیق در زمینه‌های تاریخ، فلسفه و علوم و معارف اسلامی و دو سال تدریس زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه کالیفرنیا در آمریکا نیز وجود دارد. وی پس از بازگشت به ایران در کتابخانه مجلس سنا به کار ادامه داد.

دوره بعدی زندگی او با اشتغال در دانشگاه تهران آغاز می‌شود و با ترک اجباری این شغل پس از انقلاب اسلامی پایان می‌پذیرد. زریاب خوئی در دوره نهایی عمر خویش در تدوین دائرة المعارف شیعه و دانشنامه جهان اسلام همکاری موثری داشت.

استاد دکتر زریاب علاوه بر مقام استادی دانشگاه تهران در چند انجمن و موسسه علمی عضویت داشت. انجمن بین‌المللی شرق شناسی آلمان، مجمع بین‌المللی کمیته‌های ایران در انگلستان، انجمن فلسفه، هیئت امنای بنیاد فرهنگ ایران، فرهنگستان تاریخ و بنیاد شاهنامه فردوسی از جمله این مؤسسه ها بود.  وی در سال 1373 دار فانی را وداع گفت.

آثار دکتر عباس زریاب

1.تألیفات

الف) کتابها:

ـ اطلس تاریخی ایران، زیر نظر سیدحسین نصر، احمد مستوفی و عباس زریاب، تهران 1350 ش.

ـتاریخ ساسانیان، تهران،انتشارات‌دانشگاه‌آزاد،1354ش

ـ آئینه جام، شرح مشکلات دیوان حافظ،تهران، انتشارات علمی، 1368 ش.

ـ سیره‌رسول‌الله(ص)، بخش اول: از آغاز تا هجرت، تهران، انتشارات سروش، 1370 ش.

ـ کتاب الصیدنه فی الطب، نوشته ابوریحان بیرونی، تصحیح و تحشیه و مقدمه عباس زریاب، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1370 ش.

ـ روضة الصفا، نوشته محمدبن خاوندشاه بلخی، تهذیب و تلخیص، دکتر عباس زریاب، 2 مجلد، تهران، انتشارات علمی، 1373 ش.

ب) مقالات :

ـ »صاحب ‌بن ‌عباد در نظر یک ‌مخالف« ، یغما، سال1، ش1، خرداد1327ش، ص120ـ124 .

 »کتابخانه مجلس شورای ملی«، دانش، سال 1، ش 1 فروردین 1328 ش)، ص 25ـ27؛ ش 2، ص 92ـ93، ش 3، ص 132ـ135.

ـ »قصیده ای از ابن سینا«، یغما، سال 3، ش 4 (تیر 1329 ش)، ص 182ـ186.

ـ »یک مناظره درباره احکام نجومی«، مهر، سال 8، ش 6 شهریور31ش، ص345ـ347.

ـ »اسرار التوحید فی مقامات ابن سعید«، فرهنگ ایران زمین، سال1،1322ش، ص 287ـ290.

ـ »در استماع گمان«، مهر، سال 9، ش 3 (تیر 1332 ش)، ص 126ـ 128.

ـ »کتاب جامع الحکمتین«، سخن، سال 4، ش 8 (تیر 1332 ش)، ص 671ـ674.

ـ »رساله در حقیقت سلسله موجودات و تسلسل اسباب و مسببات«، سخن، سال 4، ش1 (مهر1332 ش)، ص 833 ـ 835 .

ـ »مخارج الحروف«، سخن، سال 5، ش  (تیر 1333 ش)، ص 480ـ481.

ـ »تاریخ ادبیات در ایران«، سخن، سال 5، ش 7 (مرداد 1333 ش)، ص 566ـ567.

ـ »تاریخ مذاهب اسلام یا ترجمه الفرق بین الفرق«، سخن، سال 5، ش 8 (شهریور 1333 ش)، ص 647ـ648.

ـ »داستان کشته شدن مجدالدین بغدادی«، یغما، سال 7، ش 12 (اسفند 1333 ش)، ص 544 ـ 548.

ـ »کتاب تاریخ افرنج از جامع التواریخ«، سخن، سال 6، ش1(اسفند33ش) ص 89ـ99.

ـ »مثنوی تحفة العراقین«، سخن، سال 6، ش 4 (خرداد 1334 ش)، ص 368ـ370.

ـ »مقدمه تحفة الخواطر و زبدة النواطر یا تحفة العراقین«، سخن، سال 6، ش 5 (تیر 1334 ش)، ص 464ـ466.

ـ »قندیه«، سخن، سال 6، ش 8(مهر 34 ش)، ص 750ـ751.

ـ »دیوان عبدالواسع جبلی«، سخن، سال 11، ش 5 (شهریور 1337 ش)، ص 608ـ609.

ـ »کتاب السموم و دفع مضارها«، راهنمای کتاب، سال 1، ش 4 (زمستان 1337 ش)، ص 466ـ470.

ـ »اخلاق محتشمی«، سخن، سال 11، ش 7 (آبان 1339 ش)، ص 852ـ853.

ـ »دیوان شاه اسماعیل خطائی«، راهنمای کتاب، سال 3، ش 5 (دی 1339 ش)، ص 668ـ669.

ـ »رساله سه اصل«، راهنمای کتاب، سال 4، ش10(دی 1340 ش)، ص935ـ936.

ـ »غرر الحکم و دررالکلم«، راهنمای کتاب، سال 5، ش 1 (فروردین 41 ش)، ص 59 ـ61.

ـ »انتقال علوم یونانی به علم اسلامی«، راهنمای کتاب، سال 7، ش 2 (زمستان 1343 ش)، ص 359ـ360.

ـ »تفسیر قرآن پاک«، یغما، سال 19، ش 2 (اردیبهشت 1345 ش)، ص 57ـ63.

ـ »اهمیت دوره ساسانیان در تاریخ‌ایران واهمیت‌منابع یونانی وسریانی‌برای‌این‌دوره«، مجموعه سخنرانی‌ها، ص81ـ90.

ـ »تقی زاده آن چنانکه من شناختم«، یادنامه تقی زاده، چاپ حبیب یغمائی، تهران 1349، ص 157ـ177.

ـ »تاریخ نگاری بیهقی«، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد، ش 7 (زمستان 1350)، 760ـ771.

ـ »چند پاسخ درباره تاریخ ایران«، فرهنگ و زندگی، ویژه فرهنگ ایران، ش 5، (شهریور1350)، ص 110ـ 118.

ـ »سه نکته درباره رشیدالدین فضل الله«، مجموعه خطابه‌های تحقیقی، تهران 1350، ص 123ـ135.

ـ »مورخان ایران در دوره اسلامی«، تاریخ تحول علوم درایران،تهران1350ص170ـ185.

ـ »فردوسی و طبری«، ارمغانی برای زرین کوب، تهران، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر لرستان، 1355 ش، ص 1ـ 9. همین مقاله مجدداً در یغما سال 30، ش 2، (اردیبهشت 135 ش)، ص 65ـ74 و سیمرغ، ش 4، (اسفند 1355 ش)، ص 103ـ114، به چاپ رسیده است.

ـ »سوگند نامه جهان پهلوان«، آینده، سال 9، ش 8 و 9 (آبان – آذر 1362 ش)، ص 613ـ617.

ـ »دیو مسلمان نشود/دیو سلیمان نشود«، آینده، سال 10، ش 10 و 11 (دی – بهمن 1363 ش)، ص 651ـ654.

ـ »فتوحات همایون«، نوشته سیاقی نظام، با مقدمه عباس زریاب خوئی، بررسی‌های تاریخی، سال 8، ش 1 و 2 (1352)، ص 207، 278.

ـ »درباره تاریخ و تحقیقات«، تلاش، ش 5 (شهریور 1354)، ص 20ـ24.

ـ »گفتگو با استاد تاریخ«، مصاحبه توسط عاصمی، کاوه، 13 (1354)، ش 5، ص 18ـ22.

ـ »نامه های موجود از امیرکبیر«، امیرکبیر و دارالفنون، تهران (1354)، ص 164ـ 178.

ـ »درباره کتاب«، کتاب و کتابخانه، تهران (1355)، ص 147ـ154.

ـ »درباره مجتبی مینوی«، سخن، سال 25، (1355)، ص 898 ـ903.

ـ »مجتبی مینوی«، راهنمای کتاب، سال 20، ش 1 و 2 (فروردین – اردیبهشت 1356)، ص 118ـ 119.

ـ »نام یکی از هفت خاندان بزرگ دوره پارتی و ساسانی«، مجله تاریخ، ج 1، ش 2 (بهار 1356)، ص 1ـ6.

ـ »افسانه فتح الحضر در منابع عربی و شاهنامه«، یغما، سال30،(1356)، ص642ـ653.

ـ »جامعیت مینوی«، پانزده گفتار درباره مجتبی مینوی، تهران (1356)، ص 55ـ61.

ـ »درباره محمدابراهیم باستانی پاریزی«، راهنمای کتاب، سال 20، (1356)، ص 933ـ937.

ـ »گفتگو با محمدتقی دانش پژوه«، راهنمای کتاب، سال21،(1357)، ص224ـ281.

ـ »غرالی و ابن تیمیه«، معارف، سال 1، ش 3 (آذر – اسفند 1363 ش)، ص 57ـ79.

ـ »ملاحظاتی درباره سلسله بادوسپانیان طبرستان«، تحقیقات اسلامی، سال 1، ش 2 و سال 2، ش 1 (1365ـ1366 ش)ص 79ـ88.

ـ »سازمان اداری ایران در زمان حکومت ایلخانان«، باستان شناسی و تاریخ، سال 1، ش 2 (بهار – تابستان 1366 ش)، ص 42ـ49؛ سال 2، ش 2 (پاییز – زمستان 1366 ش)، ص 29ـ39.

ـ »بداء در کلام اسلامی و ملاحظاتی تازه در حل آن«، تحقیقات اسلامی، سال 2، ش 2 (1366 ش)، ص 18ـ30.

ـ »سخنی درباره منشأت قائم مقام«، نامواره دکتر محمود افشار، چاپ ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1366، ج 3، ص 1431ـ1455.

ـ »پارادوکس های نظام«، تحقیقات اسلامی، سال 3، ش 1 و 2 (1367)، ص 1ـ12.

ـ »لعبت بازی، بازی خیال، شب بازی«، کتاب سخن، چاپ‌صفدرتقی‌زاده، تهران،انتشارات علمی، (1368)، ص 7ـ14.

ـ »نکاتی درباره مقنع«، هفتاد مقاله، ارمغان فرهنگی به دکتر غلامحسین صدیقی، چاپ یحیی مهدوی و ایرج افشار، تهران، انتشارات اساطیر، (1369)، ج 1، ص 81ـ92.

ـ »مصاحبه با مجله دریچه گفتگو»، دریچه گفتگو، ش 4، (آذر 1370)، ص 24ـ26.

ـ »گفتگو با دنیای سخن«، دنیای سخن، ش 46 (دی 1370)، ص 26ـ32.

ـ »نگاهی تازه به مقدمه شاهنامه«، ایران نامه، سال 10، ش1(زمستان1370) ص14ـ23.

ـ »در سوگ امید«، باغ بی برگی، یادنامه مهدی اخوان ثالث (م.امید)، چاپ مرتضی کاخی، تهران (1370)، ص 266ـ270.

ـ »برهان» تحقیقات اسلامی، سال7، ش1 (1371)، ص 5ـ21.

ـ »زمینه های تاریخی و اجتماعی بعثت«، همشهری، سال اول، ش 31، (دی 1371).

ـ »مرد دو هزار و پانصد ساله«، کتاب سخن، چاپ صفدرتقی‌زاده،تهران،انتشارات علمی، (1371)، ص 7ـ12.

ـ »مصالح ایران که به میدان می آمد شعوبیه محض جلوه می کرد«، دنیای سخن، ش 5، (1371)، ص 12ـ13.

ـ »مقدمه بر دیوان آقاسی«، دیوان آقاسی، (تبریز 1371)، ص 5ـ8.

ـ »پاسخ، نظرخواهی درباره فرهنگ گذشته و نیازهای امروز«، هستی، (بهار 1372)، ص 58ـ59.

ـ »پرچمدار فرهنگ ملی ایران درگذشت«، دنیای سخن، ش57،(آبان1372)ص 58ـ59.

ـ »احوال از نظر شیخ مفید«، مقالات فارسی کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، قم 1313، ص 209ـ216.

ـ »تاریخ نگاری در ایران«، تاریخ و فرهنگ معاصر، سال 3، ش 3 و 4 (پاییز و زمستان 1373)، ص 50ـ61.

ـ »دبیرستان«، نامه شهیدی (جشن نامه استاد دکتر جعفر شهیدی)، چاپ علی اصغر محمدخانی، تهران، طرح نو، (1374)، ص 345ـ340.

2.ترجمه ها

الف) کتابها:

ـ تاریخ فلسفه، ویل دورانت [انگلیسی]، تهران (1335) ش، چاپ دوازدهم، تهران انتشارات علمی و فرهنگی، تهران (1374) ش.

ـ  لذات فلسفه، ویل دورانت [انگلیسی]، تهران (1344)، چاپ نهم، تهران انتشارات علمی و فرهنگی، (1374) ش.

ـ تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، تئودور نولدکه [آلمانی]، تهران انجمن آثار ملی، (1358) ش.

ـ دریای جان، هلموت ریتر [ترجمه از آلمانی]، با همکاری مهرآفاق بایبردی، تهران، انتشارات بین المللی الهدی، (1374) ش، ج 1.

ـ ظهور تاریخ بنیادی، فریدریش ماینکه [آلمانی].

ب) مقالات:

ـ »خوارزم قدیم یک مملکت افسانه ای«، [انگلیسی]، یغما، سال 8، ش 12 (اسفند 1334 ش)، ص 537 ـ541.

ـ »نسخه خطی فارسی بلخی اصطخری»، نوشته هانس فون مژیک، راهنمای کتاب، سال 8، (زمستان 1344 ش)، ص 5ـ7.

ـ »کتیبه اورارتو به خط میخی در ماکو«، نوشته گ.ر.مایر، راهنمای کتاب، سال 8، (زمستان 1344 ش)، ص 69ـ71.

ـ »فریتزولف«، هانس شدر، [آلمانی]، یغما، سال 28، (1354)، ص 129-135.

ـ »ایرانیان و عربها«، تئودور نولدکه، [آلمانی]، آینده، سال 7، (1360)، ص 911ـ913.

ـ »دیوانگان در آثار عطار«، هلموت ریتر، [آلمانی]، معارف، سال 4، ش 2 (مردادـ آبان 1366)، ص 129ـ150.

(منبع: دانشنامه جهان اسلام)