لزوم بیداری و وحدت در سال اتحاد ملی و انسجام اسلامی
سعید فرجی خویی
به سان هر سال، امسال نیز رهبری مسلمین جهان، حضرت آیت اله خامنه ای،سال86 را سال اتحاد ملی و انسجام اسلامی نامیدند و اول نوروز، هم چون سال های گذشته، در مشهد مقدس به تبیین و تفسیر پیام نوروزی خود پرداختند. ایشان با درایت همیشگی خویش توطئه ی استکبار و دشمنان اسلام و مسلمین را از پیش شناختند و همه ی جناح ها، احزاب، فرقه ها و قومیت های داخل کشور و آحاد مردم را به اتحاد ملی دعوت کردند و کشورهای مسلمان به خصوص کشورهای حوزه ی خلیج فارس را به انسجام اسلامی و لزوم بیداری و وحدت مذاهب و فرق اسلامی را خواستار شدند.
آن چه که در این مقال مورد بررسی قرار گرفته است، بحث انسجام اسلامی است و در پی آن جستاری کوتاه به تاریخچه ی مذاهب دو فرق اصلی اسلام، شیعه و سنی است.
بحث اصلی
بسیاری، جنگی را که هم اکنون در عراق میان مثلث شورشیان اهل سنت و القاعده، شبه نظامیان شیعه و سربازان ائتلاف به رهبری آمریکا جریان دارد، نه جنگی داخلی و محدود به عراق که جنگی میان طرفداران دو فرقه اصلی اسلام یعنی اهل سنت و شیعیان می دانند. جنگی که در صورت تداوم، بیم آن می رود شعله هایش به عراق محدود نمانده و سرتاسر مشرق عربی از لبنان، سوریه و عراق را در شمال گرفته تا یمن و مناطق شرقی عربستان و جنوب خلیج فارس فراگیرد. این همان چیزی است که دو سال پیش ملک عبداله دوم پادشاه اردن، پس از دیدار با جورج بوش، از ابعاد ماجرا با عنوان خطر شکل گیری هلال شیعی پرده برداشت. اگر چه ملک عبداله سپس در دیداری که با منابع اطلاعاتی کشورش و نیز سیاستمداران اردنی داشت به غیر جدی بودن این خطر پی برد و درصدد تصحیح هشدار خود برآمد، ولی آن چه بوش به او تلقین کرده بوده به نامش ماند.
برخی از صاحب نظران جنگ حزب اله لبنان و اسرائیل و تداوم بحران کنونی در لبنان میان جنبش شیعی حزب اله به رهبری سیدحسن نصراله و هواداران دولت فؤاذ سینوره را که از حمایت اهل سنت و رهبران عربستان برخوردار است از نتایج همان هشدارها و حساس شدن شیعیان و سنّیان به معنویات هم می دانند.
تشدید کشتارهای متقابل سنی ها و شیعیان در بغداد و فتوای38 تن از علمای سلفی عربستان که ریختن خون شیعیان رافضی را حلال شمرده بودند، این حساسیت ها را میان اهل سنت و شیعیان در جهان عرب بیشتر دامن زده است، اما به موازات آن هراس رهبران منطقه را از گسترش دامنه های آن برانگیخته است. تا آنجا که همکاری های دو ماهه گذشته ایران و عربستان را برای ایجاد مصالحه ای میان هواداران و مخالفان دولت لبنان و ارتباطات میان ایران و رهبران کشورهای عربی حوزه ی خلیج فارس را برای کنترل پیامدهای اختلاف شیعه و سنی باید در این چارچوب دانست. مصالمه ای که در صورت پیشرفت و مواجه نشدن با کارشکنی های آمریکا خواهد توانست اوضاع را در عراق و لبنان تثبیت کند و از تشدید بحران در دیگر کشورهایی که اختلاف شیعه و سنی جدی است؛ چون بحرین و یمن جلوگیری کند.
تاریخچه ی فرق شیعه و سنی
نقطه آغاز جدایی مسلمانان به همان روز رحلت پیامبر(ص) و تشکیل اجتماع در سقیفه بنی ساعده بر می گردد. آنجا که ابوبکر را به جانشینی پیامبر(ص) انتخاب و با او بیعت کردند.
امام علی(ع) که شیعیان به خلافت بلافصل او بعد از پیامبر اعتقاد دارند، در آن اجتماع حضور نداشت و به همراه سران بنی هاشم به تدفین پیامبر مشغول بود. شیعیان اعتقاد دارند که خلافت حق حضرت علی بوده و پیامبر در آخرین حج خود که به حجه الوداع معروف است او را به جانشینی انتخاب کرد.
شیعیان خلافت را امری الهی می دانند و خلیفه را منصوب او و بنابراین معتقدند حضرت علی و فرزندانش که اهل بیت پیامبر هستند منصوبان حضرت محمد و خداوند هستند در مقابل اهل سنت اعتقاد دارد به این که پیامبر در زمان حیات، جانشینی برای خود معرفی نکرد و این موضوع را مسکوت گذاشت تا خود دانست در این باره تصحیح بگیرند. از این جاست که اهل سنت را قائل به نظریه ی انتخاب و اجماع می دانند و شیعیان را طرفداران نظریه ی نصب الهی.
با این حال، به جز موضوع خلافت مرزبندی چندانی میان مسلمانان در صدر اسلام و در زمان خلفای راشیدین (ابوبکر، عمر، عثمان و علی(ع)) نبود، تا این که با قتل عثمان و به خلافت رسیدن علی(ع) این اختلاف تشدید شد و حضرت علی(ع) در سه جنگ جمل، صفین و نهروان ناگزیر شد با مخالفان خود بجنگد.
پس از شهادت امام اول شیعیان و تثبیت خلافت معاویه، شیعه به معنی (پیرو) به پیروان علی(ع) اطلاق شد که مورد آزار و اذیت بنی امیه قرار می گرفتند.
مهمترین سرفصلی که به مرزبندی هویتی، فرهنگی و مذهبی میان تشیع و سنن مشکلی جدی تر دارد، به قرن دوم هجری و زمانی برمی گردد که در دوران تثبیت خلافت عباسی و در کنار شکل گیری تدریجی تمدن اسلامی و نهضت های علمی، ترجمه، نگرش های فقهی در بغداد مرکز جدید خلافت اسلامی و نیز کوفه و مدینه پایه گذاری شد. فعالیت های علمی دو امام پنجم و ششم شیعیان (امام محمدباقر(ع) و امام جعفر صادق(ع)) از سویی و شکل گیری مذاهب چهارگانه اهل سنت یعنی حنفی، شافعی، حنبلی و مالکی به همین دوران برمی گردد و در میان شیعیان نیز سه مذهب زیدی، اسماعیلیه و دوازده امامی به وجود آمد و از این زمان نخستین مرزبندی جدی فکری، فقهی و کلامی میان دو شاخه ی اصلی اسلام پدید می آید.
از نظر کلامی نیز بین شیعه و سنی اختلاف به وجود آمد. بین اهل تسنن دو دیدگاه به وجود آمد که به اشاعره و معتزله معروف گردیدند که در مورد حُسن و قبح عقلی و ذاتی، عدل الهی، قدیم بودن و حادث بودن جهان اختلاف فکری و نظری داشتند. و در این بین شیعیان هم به عنوان نظریه ای سوم به وجود آمدند که موضعی میانه دو فرق فوق را اتخاذ کردند و آن چه قابل ذکر در این بین است این که، دیدگاه شیعیان و معتزله به هم نزدیک بودند که به آنها عدلیه گفته می شود.
در طول تاریخ اسلام شیعه و سنی در کنار هم جنگ کرده اند، همدیگر را سرکوب کرده اند ولی باهم زندگی مسالمت آمیز هم داشته اند و به جز پاره ای استثنائات اغلب فقها و کلامیون عامه (اهل سنت) و خاصه (شیعیان) دیگری را مسلمان دانسته و ریختن خون یکدیگر را مجاز نشمرده اند. اما آنچه به چشم می آید همین استثنائات است که برخی از فرقه های افراطی دیگری را به کفر و ارتداد متهم کرده و ریختن خون یکدیگر را مباح و بلکه واجب شمرده اند. هم چون وهابیت که شیعه را مشرک می داند یا اشاعره که معتزله و امامیه را رافضی می خواندند. اما این همه روابط شیعه و سنی نیست در سال1959 م مفتی الازهر مصر، شیخ محمود شلتوت با صدور فتوایی پیروی کردن از فقه جعفری را هم چون مذاهب چهارگانه اهل سنت جایز شمرد. شیخ شلتوت در پاسخ به استفتایی درباره ی جواز رجوع به مذهب امامیه نوشت:
»1ـ اسلام، یک مسلمان را به پیروی از مذهب خاصی ملزم نکرده است و هر کسی که از این مذاهب تبعیت می کند، می تواند به مذهب دیگر رجوع کند و به خاطر این کار مرتکب خلاف نشده است.
2ـ مذهب جعفری که شیعه امامیه اثنی عشری هم نامیده می شود، مذهبی است که پیروی از آن هم چون دیگر مذاهب اهل سنت شرعاً جایز است...«
فتوا و اقدامات اصلاحی شیخ شلتوت محصول تشکیل مرکزی به نام دارالتقریب المذاهب الاسلامیه در دانشگاه الازهر مصر بود که علمای شیعه و سنی در آن عضویت داشتند و هدف آن کمک به ایجاد پلی برای پر کردن شکاف تاریخی میان دو مذهب اصلی اسلام بود. شکافی که امروزه بیش از هر زمان دیگری در تاریخ اسلام فریقین را در لبه پرتگاه آن قرار داده است.