نگاهی به گذشته و آینـدهی حیدرعلیاف و تاثیر آن بر سرنوشت سیاسی
نگاهی به گذشته و آینـدهی حیدرعلیاف و تاثیر آن بر سرنوشت سیاسی جمهوری آذربایجان
در پی قوت گرفتن احتمال درگذشت حیدرعلی اف، رییس جمهور آذربایجان، موجی از ترس و ناآرامی این کشور را فرا گرفته است. اقدامات احزاب مخالف دولت از یکسو و نگرانـیهای مردم از آغاز درگیری مجدد با ارمنستان، این کشور را در حالت آماده باش کامل قرار داده است، اما خبر نخست وزیری الهام علـیاف، تحریک آمیزترین خبری است که میتواند این کشور را تا سرحد انفجار بکشاند.(1(
وخیمتر شدن وضعیت جسمانی حیدرعلیاف، رییس جمهور آذربایجان و حتی انتشار شایعهی مرگ وی، تمرکز رسانههای خبری جهان را به سوی این جمهوری تازه تاسیس هدایت کرد که در این میان پخش خبر انتصاب پسر حیدر علیاف به عنوان نخستوزیر جمهوری آذربایجان، اهمیت حوادث این کشور را بیش از پیش کرده است. حیـدرعلیاف، که مقامهای متعددی در زمان اتحاد جماهیر شوروی برعهده داشت، با فروپاشی شوروی و کسب قدرت در جمهوری آذربایجان، به عنوان یکی از افراد مطرح منطقه درآمد.
حیدر علیاف در 10 ماه مه 1923 در شهر تاریخی نخجوان و در یک خانوادهی کارگری متولد شد. وی از دانشکدهی تاریخ دانشگاه ایالتی آذربایجان فارغ التحصیل شد. بین سالهای 44-1941، حیدر علیاف یک مقام دولتی را در جمهوری خودمختار نخجوان به عهده گرفت. وی از سال 1944 در کمیتهی امنیتی (اتحاد جماهیر شوروی) مشغول به فعالیت شد و در سالهای 1969-1967 بود که به ریاست این کمیته انتخاب شد. علیاف نخستین آذری بود که این پست مهم (رییس سیستم امنیت ملی کشور) را در اختیار گرفته بود. در ژوئیه 1969، حیدرعلی اف به عنوان دبیرکمیتهی مرکزی حزب کمونیست آذربایجان انتخاب شد. وی تا دسامبر 1982 این پست را در اختیار خود داشت.
در طی 14 سالی که ریاست این پست را برعهده داشت، پیشرفتهای اقتصادی و فرهنگی فراوانی نصیب مردم آذربایجان شد. در دسامبر 1982 وی به معاون نخست وزیر دولت شوروی سابق منصوب شد و تا سال 1987 نیز در این پست به فعالیت پرداخت. در طول 20 سالی که وی عضو پارلمان شوروی بود، پنج سال عنوان معاونت رییس مجلس را داشت.
در سال 1990، پس از اعمال خشونتهای زیاد و تهاجمات فراوان نظامیان شوروی علیه مردم آذربایجان، حیدر علیاف با انتقاد از این اقدام وحشیانه، مجازات افراد مهاجم را خواستار شد. در 19 ژوئیه 1991، رییس جمهور کنـونی آذربایجان از حزب کمونیست شوروی کنارهگیری کرد. وی علت این تصمیم را موافقت اعضای این کمیته در قبال جنایات خونیـن ژانویهی 1991 میداند و هنوز نیز سیاست انتقادآمیز این کمیته را در ارتباط با درگیریهای ارمنستان- آذربایجان مورد انتقاد قرار میدهد. در سال 1990، حیدر علیاف به عنوان نمایندهی جمهوری آذربایجان انتخاب شد و در سال 91 بود که سمت رییس مجلس اعلای جمهوری خودمختار نخجوان را تصاحب کرد و در روز 3 اکتبر 1993 توانست سرانجام با کسب اکثریت آرا، رییس جمهور کشور جمهوری آذربایجان شود. وی در 11 اکتبر 1998 بار دیگر با آرای مردم در این سمت ابقا شد. (2(
سایت اینترنتی “اوراسیا” نیز درخصوص نقش حیدر علیاف در جمهوری آذربایجان مینویسد که وی نقش زیادی در فرونشاندن بحران و درگیریهای ناگورنو- قرهباغ ایفا کرد، اما موضوعی که در این میان با روبه وخامت گذاردن وضعیت جسمانی حیدرعلی اف، بیش از پیش نمایان شد، ناتوانی مردم در مواجه با تغییر احتمالی شیوهی رهبری دولت است.
کارشناسان امور سیاسی براین عقیدهاند که مردم جمهوری آذربایجان که تاکنون تحت رهبری حیدر علی اف هدایت میشدهاند، نخواهند توانست انتقال قدرت رهبری را به نهادها و سازمانهای مستقل تحمل کنند، اما از سوی دیگر مقامات احزاب مخالف دولت ادعا کردهاند که علیاف به علت دچار شدن به بیماری دیگر صلاحیت لازم برای ادارهی کشور را ندارد و انجام یک تحقیق همهجانبه دربارهی این موضوع را خواستار شدهاند؛ ضمن اینکه اکثر ناظران نیز اعلام کردهاند که اطلاعات موجود دربارهی وضعیت جسمانی حیدر علیاف قابل اطمینان نیستند و هریک از گروههای مخالف و موافق دولت در جهت منافعشان اقدام به انتشار اطلاعات میکنند. در روز 28 آوریل سال جاری، کنگرهی دموکرات مخالف دولت نسبت به تلاشهای احتمالی حامیان علی اف برای همیشگی کردن ریاست جمهوری وی ابراز نگرانی کرده و هشدار داد، مقامات دولتی سعی دارند انتخابات ریاست جمهوری کشور را به تعویق اندازند و تحلیلگران سیاسی نیز در تایید این اقدامات احتمالی یادآور شدهاند، تنها راه برقراری ثبات در آذربایجان تغییر سیستم سیاسی این کشور تازه تاسیس است.(3(
در این میان با پخش شایعهی مرگ احتمالی حیدر علیاف در روزهای آینده، ترس و اضطراب از ناآرامی این جمهوری تازه استقلال یافتهی شوروی سابق را فرا گرفته است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که خشونتها و ناآرامیهای کنونی میتواند به جنگی دیگر با کشور ارمنستان منجر شود.
سایت اینترنتی “ورلدپرس” مدعی است که ترس از افزایش ناآرامیها، دولتمردادن آذربایجان را مجبور کرده است، تعداد نیروهای دولتی را در شهر به ویژه در اطراف پارلمان افزایش دهند و طبق مشاهدات، نظامیان دولت جمهوری آذربایجان در شرایط کنونی در حالت آماده باش به سر میبرند، اما در این میان بی شک رسانههای احزاب مخالف دولت بیشترین استفاده را از اتفاقات اخیر بردهاند، به طوری که روزنامههایی هم چون “حریت” و “کامیو حریت” وضعیت جسمانی علیاف را بیش از اندازه وخیم گزارش کردهاند و استعفای هر چه سریعتر وی را خواستار شدهاند، اما اگر به راستی شرایط جسمانی علیاف رو به وخیمتر شدن است؛ باید در انتظار یک اغتشاش و بی ثباتی جدید در منطقه و این بار در جمهوری آذربایجان بود؛ بی ثباتیای که در اوایل دههی 90 منجر به جنگ میان باکو و ایروان شد.
آن چه در این میان بیش از پیش به آتش جنگ دو کشور (آذربایجان و ارمنستان) دامن میزند، جریان یافتن دوبارهی مسالهی کوهستانهای ناگورنو- قرهباغ است که پیش از این با امضای توافقنامهی میان سران دو کشور به پایان رسیده بود، اما مخالفان دولت با استفاده از وخامت حال علیاف بار دیگر بازپسگیری این منطقه را خواستار شدهاند.
تعـدادی از سیاستمداران دولت آذربایجان با مورد حمله قراردادن انتصاب الهام علیاف، اعتقاد دارند که وی بدون حمایت پدرش حتی نخواهد توانست به زندگیاش ادامه دهد.(4(
اما به نظر میرسد، انتخاب موقت الهام علیاف به عنوان نخست وزیر، اقدامی برای فراهم کردن زمینه به منظور به ریاست جمهوری رساندن وی باشد، اگرچه شخص حیدرعلیاف با اتخاذ این تصمیم و در پی آن موافقت پارلمان آذربایجان با این امر، سعی در فرونشاندن ناآرامیها و اغتشاشات کنونی دارد. خبرگزاری اینترفکس با مخابرهی خبر انتخاب پسر علیاف به سمت نخستوزیر اعلام کرد که به نظر میرسد، نارضایتی احزاب مخالف دولت همان طور که علیاف پدر را از صحنه بیرون راند، الهام پسر را نیز در راه خواستههایش قربانی خواهد کرد
